Polana Wykus

Polana Wykus to niewielkie leśne wzgórze ukryte w gęstych lasach Sieradowickiego Parku Krajobrazowego, gdzie historia II wojny światowej splata się z ciszą świętokrzyskiej przyrody. To miejsce szczególne – w latach 1943-1944 mieściła się tu baza partyzancka oddziałów Armii Krajowej dowodzonych przez majora Jana Piwnika „Ponurego” i porucznika Eugeniusza Kaszyńskiego „Nurta”. Dziś na polanie stoi kapliczka Matki Bożej Bolesnej z tablicami upamiętniającymi poległych żołnierzy, a obok – krypta grobowa samego „Nurta”, który zgodnie ze swoim życzeniem spoczął tutaj w 1994 roku.

Nie jest to typowa atrakcja turystyczna z biletami i przewodnikami. To raczej cel leśnej wędrówki dla tych, którzy szukają miejsc nasiąkniętych historią, z dala od szlaków wytyczonych dla autokarów pełnych turystów.

Rezerwat przyrody z historią w tle

Rezerwat Wykus powstał w 1978 roku i obejmuje ponad 53 hektary lasów na zachodnim zboczu wzniesienia Wykus (326 m n.p.m.). Teren jest pagórkowaty, poprzecinany wąwozami, a dnem jednego z nich płynie rzeka Lubianka. Rosną tu kilkusetletnie drzewa – jodły, sosny, brzozy i świerki, z których najstarsze liczą sobie nawet 140 lat. Większość drzewostanu ma jednak od 70 do 100 lat, co oznacza, że wiele z nich pamięta jeszcze czasy, gdy przez te lasy przemykali partyzanci.

W rezerwacie występują chronione gatunki roślin: parzydło leśne, lilia złotogłów, przylaszczka pospolita. Ale przyroda schodzi tu na dalszy plan wobec ciężaru historii, którą nosi to miejsce.

Leśna twierdza partyzancka

We wrześniu 1943 roku na Wykusie koncentrowały się siły zgrupowania AK „Ponury” i „Nurt”. Las dawał schronienie, a trudny teren utrudniał Niemcom dotarcie do bazy. Jesienią 1943 roku doszło tu do walk z okupantem, a w lasach wokół polany rozsiane są mogiły żołnierzy poległych podczas tych starć.

Kapliczka na polanie została odsłonięta w 1957 roku z inicjatywy między innymi Mariana Świderskiego „Dzika” i Edmunda Rachtana „Kaktusa”. Początkowo był to tylko pomnik w formie kapliczki z nazwiskami i pseudonimami poległych. Z czasem pojawiły się mur, orły oraz kolejne tabliczki – zarówno tych, którzy zginęli w walce, jak i kombatantów zmarłych już po wojnie. Monument z czerwonego piaskowca to krypta grobowa Eugeniusza Kaszyńskiego „Nurta”, który spoczął tu zgodnie ze swoim ostatnim życzeniem.

Prochy Jana Piwnika „Ponurego” zostały złożone w Opactwie oo. Cystersów w Wąchocku, ale jego pamięć żyje na Wykusie równie mocno jak pamięć „Nurta”.

Partyzancka droga krzyżowa

Wokół Wykusu wiedzie partyzancka droga krzyżowa – pomysł kombatantów i harcerzy ze Starachowic. Jej stacje oznaczają miejsca mogił żołnierzy poległych w 1943 roku. To nie tylko szlak symboliczny, ale konkretna lekcja historii – każda stacja to czyjaś historia, czyjś grób ukryty w leśnej gęstwinie.

Droga krzyżowa powstała dzięki zaangażowaniu 2. drużyny harcerskiej im. gen. Mariana Langiewicza. Idąc szlakiem, można trafić na tablice, kapliczki i mogiły rozsiane po lasach siekierzyńskich. Miejsc pamięci jest tu sporo, choć nie wszystkie łatwo odnaleźć bez znajomości terenu.

Jak dotrzeć na Wykus

Na polanę prowadzi kilka szlaków turystycznych. Najpopularniejszy to czarny szlak pieszy ze Starachowic (9,6 km) oraz niebieski szlak z Wąchocka lub Bodzentyna. Jest też zielony szlak z Mostek (20 km ze Skarżyska-Kamiennej). Wszystkie są dobrze oznakowane zgodnie z wytycznymi PTTK.

Dla osób, które wolą dotrzeć samochodem: z Bodzentyna kierujemy się drogą wojewódzką w stronę Suchedniowa, skręcamy w lewo na Podkonary i jedziemy prosto aż do końca asfaltu. Tam jest miejsce do zaparkowania przy skraju lasu. Dalej prowadzi leśna droga szutrowa, wyłożona kamieniami – przejezdna dla aut z dobrym zawieszeniem, ale wygodniej dojść pieszo. To około 2 kilometrów spokojnego spaceru.

Przy samej polanie jest parking z zadaszonymi ławkami i tablicami informacyjnymi. Można tu przeczytać o „Ponurym” i „Nurcie”, o walkach z Niemcami i inicjatywach związanych z tym miejscem.

Co zobaczyć w okolicy

Niedaleko Wykusu znajduje się Polana Langiewicza – nazwana na cześć Mariana Langiewicza, przywódcy oddziału z czasów Powstania Styczniowego. To kolejne historyczne miejsce, popularne wśród mieszkańców okolicy, którzy przychodzą tu na ogniska i pikniki. Oba punkty łączy łatwy szlak turystyczny, dostępny również dla rodzin z dziećmi. Cała wycieczka obejmująca obie polany to około 4,8 km z przewyższeniem 78 metrów – pokonanie trasy zajmuje średnio 1-1,5 godziny.

Czarny szlak z Wykusu do Starachowic wiedzie przez malownicze jary, wąwozy i zakola rzeki Lubianki. Po drodze można trafić na kolejne groby żołnierzy AK i pomniki, między innymi oddział „Jacka”.

Dla kogo to miejsce

Wykus przyciąga przede wszystkim miłośników historii i osób szukających miejsc z duszą, z dala od turystycznego zgiełku. To dobry cel wycieczki dla rodzin z dziećmi w wieku szkolnym – szlaki są łatwe, a historia opowiedziana w terenie zostaje w pamięci mocniej niż z podręcznika.

Nie jest to jednak miejsce na szybką wizytę „po drodze”. Trzeba poświęcić czas na dojście, zatrzymać się, przeczytać tablice, poczuć klimat tego miejsca. Warto zabrać ze sobą coś do picia i przekąskę – na polanie są ławki, można odpocząć w ciszy lasu.

W lasach siekierzyńskich wokół Wykusu cisza ma szczególny wymiar – to cisza pamięci o tych, którzy walczyli i ginęli w tych lasach osiemdziesiąt lat temu.

Informacje praktyczne

Rezerwat jest dostępny bezpłatnie przez cały rok. Nie ma godzin otwarcia, bramek ani biletów – to po prostu leśna polana z pomnikiem i kryptą. Warto jednak pamiętać, że to miejsce pamięci narodowej, więc obowiązuje odpowiedni szacunek.

Na zwiedzanie samej polany wystarczy 20-30 minut, ale jeśli planujemy przejście szlakiem z partyzancką drogą krzyżową lub wizytę na Polanie Langiewicza, warto zarezerwować 2-3 godziny. Dla osób planujących dłuższą wycieczkę szlakiem ze Starachowic lub Wąchocka – liczyć należy pół dnia.

Dojazd samochodem z Kielc zajmuje około 30-40 minut (przez Bodzentyn). Z parkingu przy końcu asfaltu do polany jest około 2 km leśną drogą. Współrzędne GPS polany: 51°00’53.0″N, 20°58’16.0″E.

W okolicy nie ma żadnej infrastruktury gastronomicznej ani sklepów – najbliższe punkty usługowe znajdują się w Bodzentynie lub Starachowicach. Warto zabrać ze sobą wodę i prowiant, zwłaszcza jeśli planujemy dłuższą wędrówkę szlakami.