Zamek Szydłowiec

Zamek w Szydłowcu to renesansowa rezydencja magnacka z przeszło 500-letnią historią, która wciąż zachwyca swoją architekturą i położeniem na sztucznej wyspie pośród rozlewisk rzeki Korzeniówki. To miejsce, gdzie historia jest namacalna – od gotyckich murów po renesansowe loggie i empirowe salony. Dziś zamek mieści Muzeum Ludowych Instrumentów Muzycznych i Szydłowieckie Centrum Kultury, a zwiedzanie jest bezpłatne.

Historia zamku – od gotyku po renesans

Wszystko zaczęło się w latach 1470-1480, kiedy Stanisław Szydłowiecki, kasztelan żarnowski i radomski, postanowił wznieść murowaną warowność w miejscu, gdzie wcześniej stał gród rycerski rodu Odrowążów. Nie wybrał wzgórza ani naturalnego wzniesienia – zamek stanął na nizinie, wśród mokradeł i bagien, które miały go chronić równie skutecznie jak grube mury.

Pierwotna budowla składała się z czterokondygnacyjnego domu mieszkalnego i oskarpowanej wieży bramnej połączonych murami obronnymi. Dojazd wiódł przez most stały i zwodzony. To był typowy późnogotycki zamek obronny, tynkowany, z malowanymi na szaroniebiesko narożami.

Prawdziwy rozkwit przyszedł w latach 1515-1526 za sprawą Mikołaja Szydłowieckiego, podskarbiego wielkiego koronnego. Ten potężny magnat przebudował gotycką warowność w renesansową rezydencję, która dorównywała wspaniałością najpiękniejszym magnackim siedzibom tamtych czasów. Powstały trzy skrzydła mieszkalne otaczające dziedziniec, zamknięty od południa murem kurtynowym.

Najefektowniejsze było skrzydło wschodnie z reprezentacyjnym wejściem i loggią widokową – ciekawostka: ta loggia jest starsza niż słynna loggia na Wawelu. W narożnikach dobudowano pseudobastiony, które na poziomie drugiego piętra pełnią funkcję tarasów widokowych. Elewacje zdobiono bogatymi detalami wykonanymi z miejscowego piaskowca.

Radziwiłłowie i dalsze losy zamku

W 1548 roku zamek przeszedł w ręce potężnego litewskiego rodu Radziwiłłów poprzez małżeństwo córki Krzysztofa Szydłowieckiego z Mikołajem Radziwiłłem Czarnym. Radziwiłłowie posiadali go przez ponad 250 lat, aż do 1802 roku.

W tym czasie zamek był systematycznie rozbudowywany i upiększany. Albrycht Władysław Radziwiłł w latach 1619-1629 przeprowadził kolejną rozbudowę. Wzbogacono też otoczenie – w zwierzyńcu położonym po obu stronach fosy postawiono rzeźby z szydłowieckiego piaskowca.

Ostatnią właścicielką była Anna z Zamoyskich Sapieżyna, która kupiła dobra szydłowieckie na publicznej licytacji w 1802 roku. To ona urządziła na nowo wnętrza zamku, tworząc między innymi empirową dekorację saloniku na drugim piętrze skrzydła wschodniego. Między zamkiem a miastem powstał ogród spacerowy o charakterze krajobrazowo-romantycznym, zwany angielskim.

Zamek szydłowiecki to budowla typu nizinnego – w przeciwieństwie do większości polskich zamków nie stanął na wzgórzu, lecz na sztucznie usypanej wyspie wśród mokradeł i rozlewisk. Naturalne przeszkody wodne zastąpiły wysokie położenie.

Mroczny okres i odbudowa

W 1828 roku księżna Sapieżyna sprzedała dobra szydłowieckie skarbowi Królestwa Polskiego. Od lat 30. XIX wieku zamek niszczał, użytkowany przez dzierżawców jako skład zboża i piwa. Nieużytkowany od połowy XIX wieku popadał w coraz większą ruinę.

Podczas II wojny światowej zamek wpisał się w tragiczną historię – na jego dziedzińcu gromadzono polskich Żydów przed wywiezieniem do Treblinki. To jedna z ciemniejszych kart w historii tego miejsca.

Pełna odbudowa nastąpiła dopiero w latach 60. XX wieku. Ponowną renowację przeprowadzono w latach 2013-2014, dzięki czemu zamek prezentuje się dziś w świetnej kondycji.

Co zobaczysz w zamku – Muzeum Ludowych Instrumentów Muzycznych

Dziś zamek jest siedzibą dwóch instytucji: Szydłowieckiego Centrum Kultury i Muzeum Ludowych Instrumentów Muzycznych. To właśnie muzeum stanowi główną atrakcję dla zwiedzających.

Ekspozycja prezentuje fascynującą kolekcję ludowych instrumentów muzycznych z różnych regionów Polski i świata. Można tu zobaczyć tradycyjne skrzypce, dudy, liry korbowe, piszczałki, bębny i wiele innych instrumentów, o których istnieniu większość z nas nawet nie wiedziała. Kolekcja pokazuje bogactwo tradycji muzycznej polskiej wsi.

Oprócz instrumentów warto zwrócić uwagę na same wnętrza zamkowe. Szczególnie interesujący jest wspomniany salonik empirowy na drugim piętrze skrzydła wschodniego z oryginalną dekoracją z początku XIX wieku. Zachowały się także elementy renesansowej architektury – sklepienia, portale, detale kamieniarskie.

Z pseudobastionów na drugim piętrze roztacza się ładny widok na otaczający zamek Park Radziwiłłowski (zwany też Ogrodem Zamkowym) i fosę. Warto wyjść na tarasy widokowe, żeby zobaczyć układ całego założenia zamkowego z lotu ptaka.

Dla kogo jest zamek w Szydłowcu

To miejsce sprawdzi się dla różnych grup zwiedzających. Miłośnicy historii i architektury docenią renesansową formę budowli i jej burzliwe dzieje. Rodziny z dziećmi znajdą tu ciekawe muzeum – instrumenty muzyczne są zazwyczaj bardziej interesujące dla młodszych niż kolejne zbiory porcelany czy malarstwa.

Zamek nie jest ogromny, więc zwiedzanie nie męczy. Spokojnie można wszystko obejrzeć w godzinę, góra półtorej. To dobry punkt w trasie po Mazowszu lub podczas dłuższego postoju w okolicy. Warto połączyć wizytę z przechadzką po Parku Radziwiłłowskim i zobaczeniem zamku od strony fosy.

Miłośnicy muzyki ludowej i etnografii znajdą tu prawdziwą skarbnicę. Kolekcja instrumentów jest naprawdę bogata i pokazuje tradycje, które w dużej mierze już zniknęły z polskiej wsi.

Renesansowa loggia w zamku szydłowieckim jest starsza niż słynna loggia na Wawelu – to jeden z najwcześniejszych przykładów włoskiego renesansu w polskiej architekturze.

Architektura i układ zamku

Zamek zbudowany jest z miejscowego piaskowca, który nadaje mu charakterystyczny ciepły, piaskowy kolor. To właśnie z tego materiału wykonano nie tylko mury, ale także liczne ozdobne detale – obramienia okien, portale, gzymsy.

Układ przestrzenny jest dość prosty: trzy skrzydła mieszkalne (północne, wschodnie i zachodnie) otaczają prostokątny dziedziniec. Od południa zamyka go mur kurtynowy. W południowo-zachodnim narożniku stoi kwadratowa wieża bramna z kaplicą, zaopatrzona w otwory strzelnicze i skarpy.

Cała budowla stoi na sztucznej wyspie otoczonej fosą, co tworzy malowniczy krajobraz. Most prowadzący do bramy wjazdowej zastąpił dawny most zwodzony. Fosa jest napełniona wodą z Korzeniówki, co szczególnie dobrze wygląda wiosną i latem, gdy odbija się w niej zamkowa architektura.

Warto obejść zamek dookoła, żeby zobaczyć go z różnych perspektyw. Z każdej strony prezentuje się inaczej, a spacer wokół fosy zajmuje zaledwie kilka minut.

Praktyczne informacje – bilety, godziny otwarcia, dojazd

Ceny biletów: Zwiedzanie zamku i muzeum jest bezpłatne. To rzadkość wśród polskich zabytków tej klasy. Można wypożyczyć audioprzewodnik za 10 zł, co jest dobrą opcją dla osób chcących poznać szczegóły historii.

Godziny otwarcia: Najlepiej sprawdzić aktualne godziny na stronie Szydłowieckiego Centrum Kultury (sckzamek.pl) lub Muzeum Ludowych Instrumentów Muzycznych (muzeuminstrumentow.pl), bo mogą się zmieniać w zależności od sezonu. Można też zadzwonić: Szydłowieckie Centrum Kultury – tel. 48 617 02 96, Muzeum – tel. 48 617 17 89, Miejska Informacja Turystyczna – tel. 48 326 20 54.

Jak dojechać: Szydłowiec leży w województwie mazowieckim, około 120 km na południe od Warszawy. Zamek znajduje się przy ul. Gen. J. Sowińskiego 2, w zachodniej części miasta. Dojazd samochodem z Warszawy zajmuje około 1,5-2 godzin (trasa przez Radom). Jest parking w pobliżu zamku.

Dla podróżujących komunikacją publiczną: do Szydłowca można dojechać autobusem z Radomia (około 30 km) lub pociągiem – w mieście jest stacja kolejowa. Od centrum do zamku to krótki spacer.

Ile czasu przeznaczyć: Na samo zwiedzanie zamku i muzeum wystarczy godzina, maksymalnie półtorej. Jeśli dodać spacer po Parku Radziwiłłowskim i okolicach fosy, można liczyć na 2 godziny. Warto też zobaczyć rynek miejski z ratuszem i kamienicami – wtedy wizyta w Szydłowcu zajmie pół dnia.

W otoczeniu zamku, w dawnym zwierzyńcu, stały niegdyś rzeźby z szydłowieckiego piaskowca. Miejscowy piaskowiec był ceniony w całym regionie – z niego powstały liczne nagrobki i elementy architektoniczne w okolicznych kościołach.

Adres: Zamek w Szydłowcu, ul. Gen. J. Sowińskiego 2, 26-500 Szydłowiec. E-mail (rezerwacje dla grup): [email protected]