Gołoborze na Łysej Górze to rozległe pole kamienne rozciągające się na zboczu drugiego co do wysokości szczytu Gór Świętokrzyskich. Blisko 4 hektary ostrokrawędzistych głazów piaskowca kwarcytowego tworzy krajobraz, jakiego nie znajdzie się nigdzie indziej w tym regionie. To największe rumowisko skalne tego typu w całych Świętokrzyskach, a zarazem wizytówka Świętokrzyskiego Parku Narodowego.
- największe rumowisko skalne w regionie
- unikalna platforma widokowa
- widoki sięgające Warszawy
- fascynująca historia geologiczna
- bliskość Świętokrzyskiego Parku Narodowego
Kamienny ocean w sercu Świętokrzyskiego
Stojąc na platformie widokowej nad gołoborzem, można odnieść wrażenie, że przed oczami rozciąga się застygła kamienna rzeka. Tysiące głazów, każdy o masie około 84 kilogramów, układa się w specyficzny wzór biegnący po stoku. Nie jest to przypadkowe – charakterystyczna sieć spękań piaskowca kwarcytowego sprawia, że podczas zsuwania się w dół kamienie przyjmują kształt zbliżony do romboedrów i układają się równolegle do kierunku przemieszczania.
Gołoborze rozciąga się na długości ponad 460 metrów, a jego szerokość na pewnych odcinkach przekracza 160 metrów. Powstało z połączenia dwóch sąsiadujących ze sobą pól skalnych, tworząc jedną rozległą formację. Nachylenie stoku wynosi tu 26-27 stopni, choć w środkowej części spłaszcza się do zaledwie 12 stopni – to efekt obecności w podłożu łupków ilastych, które szybciej ulegają procesom wietrzenia.
Galeria widokowa nad rumowiskiem
Aby podziwiać gołoborze z bliska, trzeba wejść na specjalnie zaprojektowaną galerię widokową. Metalowe ażurowe schody prowadzą na platformę zawieszoną zaledwie 0,5-1,5 metra nad ziemią. Perforowana kratka podłogi została dobrana nieprzypadkowo – ma dawać wrażenie, że stoi się bezpośrednio na kamieniach.
Z platformy widać nie tylko samo rumowisko, ale też rozciąga się widok na północ od Łysogór. W jasne dni można dostrzec rezerwat Chełmowa Góra, Starą Słupię czy Rudki. Ponad granicą lasu otwiera się perspektywa, która pokazuje, jak rozległy jest ten region.
W 2023 roku z gołoborza pod szczytem Łysej Góry udało się wykonać kilka fotografii z widokiem sięgającym aż do Warszawy – odległość w linii prostej to ponad 100 kilometrów.
Jak powstało gołoborze
Rumowisko na Łysej Górze to efekt procesów geologicznych trwających tysiące lat. Wszystko zaczęło się w czasie czwartorzędowych zlodowaceń, gdy woda zamarzająca w szczelinach skalnych rozsadzała piaskowiec kwarcytowy. Kluczowy dla powstania gołoborzy był klimat z długimi okresami wahań temperatury wokół zera stopni – właśnie wtedy lód wykonywał swoją niszczycielską pracę.
Zwietrzelina zsuwała się po nachylonym zboczu, tworząc to charakterystyczne skalne pole. Najgłębsze miejsca rumowiska sięgają ponad 4 metrów. Ciekawe jest też to, czego w gołoborzu nie ma – brakuje drobnoziarnistego rumoszu, co świadczy o specyfice procesów, które tu zachodziły.
Dziś gołoborze powoli zanika. Następuje naturalna sukcesja lasu – pierwszym drzewem, które zapuszcza korzenie między kamienie, jest jarząb pospolity. Z roku na rok las odzyskuje kolejne fragmenty tego nieprzyjaznego dla roślin terenu.
Pogański wał i legendy szczytu
Tuż nad gołoborzem przebiega kamienny wał zbudowany z piaskowca kwarcytowego. To dzieło ludzkich rąk powstałe między VII a XI wiekiem, choć archeolodzy wciąż spierają się o jego przeznaczenie. Jedni twierdzą, że pełnił funkcję obronną, inni widzą w nim miejsce kultu pogańskiego.
Łysa Góra od wieków owiana jest legendami. Najbardziej znana opowiada o czarownicach, które miały przylatywać tu na sabaty. Góra rzeczywiście była miejscem spotkań pogan, a jej mistyczny charakter przyciąga do dziś. Na szczycie znajduje się klasztor Misjonarzy Oblatów z relikwią Krzyża Świętego – stąd alternatywna nazwa góry: Święty Krzyż.
Łysa Góra ma kilka nazw – oprócz najbardziej popularnej używa się także określeń: Łysiec, Święty Łysiec oraz Święty Krzyż. Wszystkie odnoszą się do tego samego szczytu o wysokości 595 metrów nad poziomem morza.
Dla kogo jest gołoborze
Gołoborze na Łysej Górze to miejsce uniwersalne. Rodziny z dziećmi docenią stosunkowo łatwy dostęp – szlak z Nowej Słupi nie jest ani szczególnie stromy, ani długi. Sama galeria widokowa jest bezpieczna i wygodna, więc można przyjść tu nawet z małymi dziećmi.
Miłośnicy geologii znajdą tu fascynujący przykład procesów kształtujących krajobraz. Dla osób zainteresowanych historią i archeologią dodatkową atrakcją będzie pogański wał kultowy. Fotografowie mają szansę uchwycić unikatowy krajobraz – pole kamieni otoczone jodłowo-bukowym lasem Puszczy Jodłowej.
Warto pamiętać, że gołoborze to część ścisłego rezerwatu przyrody, więc obowiązują tu szczególne zasady ochrony. Nie można schodzić z wyznaczonych ścieżek ani zbierać kamieni na pamiątki.
Praktyczne informacje – ceny, godziny, dojazd
Gołoborze znajduje się na terenie Świętokrzyskiego Parku Narodowego, więc najpierw trzeba uiścić opłatę za wstęp do parku. Według danych z 2022 roku bilet normalny kosztował 8 zł, ulgowy 4 zł. Warto zachować ten bilet, bo uprawnia on do zakupu biletu ulgowego na galerię widokową.
Wstęp na galerię widokową przy gołoborzu kosztuje 10 zł. Opłatę pobiera pracownik Świętokrzyskiego Parku Narodowego bezpośrednio przy wejściu na platformę.
Najpopularniejszy szlak prowadzi z Nowej Słupi – niebieski szlak doprowadza do bram parku, a następnie czerwony prowadzi na szczyt. Alternatywnie można dojść asfaltową drogą z Huty Szklanej lub czerwonym szlakiem z Trzcianki. Parking w Nowej Słupi znajduje się przy początku szlaku.
Na wejście i zwiedzanie gołoborza warto zarezerwować około 2-3 godzin, choć jeśli planuje się dłuższy spacer po okolicy i wizytę w klasztorze na szczycie, lepiej przeznaczyć pół dnia. Galeria widokowa dostępna jest w godzinach otwarcia parku – warto sprawdzić aktualne godziny przed wizytą, bo mogą się zmieniać w zależności od pory roku.
Jeśli wybiera się na gołoborze czerwonym szlakiem od strony Szklanej Huty, rumowisko znajduje się po lewej stronie drogi. Nie można go przegapić – przy wejściu na galerię czeka pracownik parku.
Warto zabrać ze sobą wodę i coś do przekąszenia, choć na szczycie przy klasztorze znajdują się punkty gastronomiczne. Obuwie turystyczne jest niezbędne – nawet jeśli sama galeria ma stabilne schody, dojście tam prowadzi leśnymi ścieżkami.